This post is also available in:
Analyse van de regels inzake de blokkering en deblokkering van de bankrekeningen en banktegoeden van de overledene bij een nalatenschap, in het licht van het beginsel van de erfrechtelijke saisine.
Bij een vonnis van 24 juni 2019 heeft de Franstalige rechtbank van eerste aanleg te Brussel zich kunnen buigen over de kwestie van de blokkering van bankrekeningen bij een nalatenschap. De rechtbank oordeelde dat de bank geen fout had begaan door de tegoeden en bankrekeningen te blokkeren en de deblokkering ervan te weigeren, nu de bank meende niet over een geldig attest van erfopvolging te beschikken dat de erfgenaam aanwees die zich op de saisine van de nalatenschap beriep.
Het juridische kader van toepassing op de blokkering van bankrekeningen
Verplichting tot blokkering van de rekeningen en bevriezing van de tegoeden van de overledene. Bij overlijden moet de bankinstelling waar de tegoeden van de overledene zich bevinden zo snel mogelijk door een van de erfgenamen van het overlijden van haar cliënt op de hoogte worden gebracht. Zodra de bank deze kennisgeving ontvangt, is zij onmiddellijk gehouden de bankrekeningen en kluizen van de overledene tijdelijk te blokkeren. De deblokkering van de rekeningen is aan bepaalde formaliteiten onderworpen (zie hierna). Eenmaal op de hoogte van het overlijden, is de bank eveneens gehouden een lijst op te stellen van alle tegoeden van de overledene op de datum van het overlijden en het bedrag van die tegoeden mee te delen aan de administratie belast met het onderzoek van de nalatenschap. De bevriezing van de tegoeden en de blokkering van de rekeningen wordt gerechtvaardigd door voorzichtigheids- en veiligheidsmaatregelen, om een eventuele opname van de fondsen zonder de toestemming van de erfgenamen te vermijden. In beginsel zal de bank dus geen opnemingen op de rekeningen meer kunnen toestaan zolang de erfgenamen niet zijn vastgesteld. De rekeningen van de nalatenschap kunnen, ook al zijn zij geblokkeerd, daarentegen nog met nieuwe stortingen worden gespijsd. Vooral is deze blokkering van de rekeningen noodzakelijk opdat de administratie kan nagaan of de overledene en/of de erfgenamen geen oude schulden hebben, namelijk onbetaald gebleven fiscale of sociale schulden.
Formaliteiten voor de deblokkering van de rekeningen en attest van erfopvolging. Deze verplichting tot blokkering van de rekeningen door de bank vloeit voort uit de artikelen 1240bis van het Burgerlijk Wetboek en de programmawetten van 29 maart 2012 en 22 juni 2012, die de modaliteiten met het oog op de deblokkering ten aanzien van de bezitters van de nalatenschap bepalen. Krachtens artikel 1240bis, § 1 van het Burgerlijk Wetboek maakt een schuldenaar te goeder trouw, behoudens andersluidende wettelijke bepaling, de tegoeden van een overledene op bevrijdende wijze vrij, op voorwaarde dat dit is gebeurd aan of op instructie van de personen aangewezen door een attest of een akte van erfopvolging, hetzij aan of op instructie van een gerechtelijk lasthebber, na voorlegging: van een attest van erfopvolging opgesteld door het bevoegde kantoor van de Algemene Administratie van de Patrimoniumdocumentatie; of van een attest of een akte van erfopvolging opgesteld door een notaris. Artikel 160, § 1 van de programmawet van 29 maart 2012 wijst er van zijn kant op dat, op straffe van persoonlijk aansprakelijk te zijn voor de betaling van de krachtens artikel 158 betekende schulden, hij die tegoeden van een overledene overeenkomstig artikel 1240bis van het Burgerlijk Wetboek vrijmaakt, dit slechts op bevrijdende wijze kan doen op voorwaarde dat uit het attest van erfopvolging of de uitgifte van de akte van erfopvolging duidelijk blijkt dat geen enkele kennisgeving in de zin van artikel 158 is gebeurd. Uit de combinatie van deze bepalingen begrijpt men dus dat de bankinstellingen, om de aan een nalatenschap verbonden fondsen te deblokkeren, moeten weten wie de erfgenamen zijn en daartoe de voorlegging afwachten: hetzij van een attest van erfopvolging, afgeleverd door de ontvanger van het kantoor Rechtszekerheid; hetzij van een akte van erfopvolging, opgesteld door een notaris. Deze documenten vermelden de identiteit van de overledene en wie de erfgerechtigden zijn die aanspraak kunnen maken op de tegoeden van de nalatenschap, en in welke verhoudingen.
Vereiste preciseringen in het attest of de akte van erfopvolging. Maar de bank kan zich daarmee niet tevredenstellen: dat attest of die akte van erfopvolging moet preciseren dat geen enkele kennisgeving verbonden aan het bestaan van fiscale en sociale schulden in hoofde van de overledene of zijn rechthebbenden door de fiscale administratie is overgemaakt binnen een wettelijke termijn van 12 werkdagen nadat de administratie van het overlijden op de hoogte is gebracht. Met andere woorden, de administratie beschikt over 12 dagen om eventuele fiscale en sociale schulden te onderzoeken. De bankrekeningen kunnen pas worden gedeblokkeerd zodra de bank de zekerheid heeft ontvangen van de afwezigheid van schulden van de overledene of zijn erfgenamen. Blijkt dat er schulden bestaan ten aanzien van hetzij de overledene, hetzij de rechthebbenden, dan zullen deze moeten worden geregeld vooraleer de deblokkering van de tegoeden door de bank kan worden gevraagd.
Praktische gevolgen en aansprakelijkheid van de bank bij niet-toegestane deblokkering van de rekeningen
De financiële instellingen zouden hun aansprakelijkheid ten aanzien van de Staat in het gedrang brengen indien zij fondsen verbonden aan een overledene of aan een van zijn rechthebbenden zouden vrijmaken zonder zich vooraf ervan te hebben verzekerd dat deze laatsten geen enkel bedrag ten aanzien van de Schatkist verschuldigd zijn. Zij zouden de betrokken fiscale en sociale schulden zelf kunnen moeten dragen. Men merkt overigens op dat het niet aan de banken toekomt de gegrondheid van de instructies van een notaris of van het kantoor Rechtszekerheid te onderzoeken: aangezien deze niet in staat zijn te beoordelen wie de werkelijke rechthebbenden zijn die in het attest of de akte van erfopvolging moeten voorkomen, moeten zij zich op de instructies van de openbare ambtenaar kunnen verlaten. Pas wanneer de bank duidelijke instructies heeft ontvangen die voortvloeien uit een geldige akte of geldig attest van erfopvolging, dat de opheffing verzekert van de kennisgevingen verbonden aan eventuele bestaande schulden, zal de bank de fondsen kunnen vrijmaken en contact opnemen met de erfgenamen om hun instructies betreffende de liquidatie van de tegoeden te vragen.
Om verder te gaan: over de inbezitneming en het beginsel van de erfrechtelijke saisine
De wettige erfgenamen, doorgaans de afstammelingen van de overledene, hebben door het loutere feit van het overlijden de saisine van alle goederen die van de nalatenschap van de overledene afhangen. Dit beginsel van de erfrechtelijke saisine wordt ingesteld door artikel 724 van het Burgerlijk Wetboek dat, zonder de saisine te definiëren, bepaalt dat de erfgenamen van rechtswege in het bezit worden gesteld van de goederen, rechten en rechtsvorderingen van de overledene, onder de verplichting alle lasten van de nalatenschap te voldoen. Al is de saisine geenszins in de wet gedefinieerd, evenmin als haar gevolgen, toch wordt algemeen aanvaard dat de erfgenamen ipso iure in het bezit van de goederen worden gesteld. Met andere woorden, zij hebben een recht op inbezitneming van alle van de nalatenschap afhangende goederen, door het loutere feit van het overlijden, en dit zonder dat enige daad van inbezitneming of van houderschap noodzakelijk is. De erfgenamen die de saisine genieten, kunnen dus, vanaf de dag van het overlijden en zonder enige formaliteit, de goederen van de nalatenschap innen en in bezit nemen, met het oog op hun tijdelijke bewaring en beheer. Het doel van de saisine is inderdaad een leemte, een vacuüm in het bezit van het vermogen van de overledene te vermijden, en dit gedurende de hele periode tussen de openvalling van de nalatenschap en de aanvaarding ervan. Deze inbezitneming is onafhankelijk van de wil van de erfgenamen om de nalatenschap te aanvaarden of te verwerpen.
Onderscheid tussen de saisine en het eigendomsrecht. Men moet de saisine goed onderscheiden van de verwerving van het eigendomsrecht. Terwijl de aanvaarding van de nalatenschap een eigendomsrecht op het vermogen van de overledene verleent, laat de saisine slechts een recht op inbezitneming van de goederen toe. Verwerpt een erfgenaam later de nalatenschap, dan verliest hij de rechten die de inbezitneming hem had verleend. Deze aan de wettige erfgenamen toekomende bevoegdheid om zich zonder formaliteit in bezit te stellen, staat evenwel tegenover de formaliteiten van inbezitstelling van toepassing op de algemene legatarissen, die geen aanspraak kunnen maken op de inbezitneming van de goederen van de nalatenschap van de overledene zonder voorafgaande formaliteit. Zij zijn daartoe gehouden een procedure in te leiden voor de voorzitter van de familierechtbank, teneinde een gerechtelijke controle van de geldigheid van de testamenten uit te voeren. In bepaalde situaties zal de bank aldus, naast de akte of het attest van erfopvolging, de voorlegging van een beschikking van inbezitstelling van de goederen van de overledene kunnen eisen.
De impact van de deblokkeringsformaliteiten van de tegoeden van de nalatenschap op de regels van de erfrechtelijke saisine. Met dien verstande dat uit de erfrechtelijke saisine voortvloeit dat de erfgenamen in het bezit van de nalatenschap kunnen treden, en dus de bankrekeningen bij de bank in bezit kunnen nemen, mag men zich evenwel niet vergissen door te menen dat de blokkering van de rekeningen en de wettelijke deblokkeringsformaliteiten daardoor in strijd zouden zijn met het beginsel van de saisine. De saisine kan immers niet worden begrepen als een bezit van gemeen recht, in de zin van het zakenrecht, dat corpus en animus impliceert. In die zin vormt de saisine een recht op bezit nog vóór enige daad van materieel bezit en laat zij de erfgenaam die zich erop kan beroepen toe wettelijk als een bezitter te worden beschouwd en de bezitsbescherming te genieten, zonder ooit voordien te hebben bezeten en zonder zelfs thans te bezitten. Aldus laat de saisine, als recht van voorlopig bezit, niet het bezit in se toe, maar wel een wettelijke machtiging om te bezitten, waarbij het geenszins noodzakelijk is dat de erfgenaam met saisine daadwerkelijk bezit neemt noch blijk geeft van zijn intentie om te bezitten. Het gaat in werkelijkheid om een wettelijke anticipatie van het daadwerkelijke bezit van de erfgenamen die de saisine genieten. Op die manier, wanneer de financiële instellingen de bankrekeningen blokkeren omdat zij daartoe verplicht zijn, stellen zij het beginsel van de saisine niet in vraag, maar zal die saisine pas werkelijk materieel uitwerking kunnen krijgen wanneer alle wettelijke deblokkeringsverplichtingen en -formaliteiten zullen zijn nageleefd. Deze ruime betekenis van de saisine is die welke ons van toepassing lijkt, zoals geïllustreerd door het vonnis van 24 juni 2019.
Besluit
De akte van erfopvolging, waaraan de notaris doorgaans een uittreksel van de overlijdensakte hecht, beoogt dus de financiële instellingen in te lichten over de erfrechtelijke devolutie van de overledene en is daartoe van kapitaal belang, nu de vrijmaking van de tegoeden op de rekeningen of in de kluizen afhankelijk is van de voorlegging van deze akte. Deze akte of dit attest van erfopvolging moet, ter herinnering, de vermelding bevatten dat geen enkele fiscale en/of sociale schuld in hoofde van de overledene en zijn rechthebbenden te melden is. Eenmaal de bank de akte of het attest van erfopvolging met een dergelijke vermelding heeft ontvangen, zal zij vrij zijn de fondsen te deblokkeren zonder haar aansprakelijkheid in het gedrang te brengen. In tussentijd kan de weigering van een bankinstelling om de banktegoeden vrij te maken zonder voorlegging van een geldige akte van erfopvolging niet worden begrepen als een schending van de regels van de erfrechtelijke saisine.
Dit artikel is een vertaling. Enkel de Franse versie is authentiek. Het wordt louter ter informatie verstrekt en vormt geen juridisch advies.
Geef een reactie